martxoa, 2014 -en artxiboa

Izenburua: A tale of two cities. Egilea: Charles Dickens. Jatorrizko hizkuntza: ingelesa. Argitalpen urtea: 1859. Argitaletxea: Penguin books.

“It was the best of times, it was the worst of times, it was the age of wisdom, it was the age of foolishness, it was the epoch of belief, it was the epoch of incredulity, it was the season of Light, it was the season of Darkness, it was the spring of hope, it was the winter of despair, we had everything before us, we had nothing before us, we were all going direct to heaven, we were all going direct the other way – in short, the period was so far like the present period, that some of its noisiest authorities insisted on it being received, for good or for evil, in the superlative degree of comparison only.”[1]

Esaldi jada mitiko honekin hasten da apal galduren batean hautsa kiloka ekoizten egon ostean salbatu dugun A tale of two cities (Bi hiriren istorioa). Kontrazalaren arabera, Charles Dickensen eleberririk ezagunena, The Pickwick Papersen atzetik. Klasiko bat. Horrek dakartzan muga eta baldintzapen madarikatuekin berezitasunekin kritikatxo moduko bat egiten saiatzerakoan. Izan ere, klasiko baten ohiko kritika laudorio berdinen segida betibera izan ohi da. Bada, ez. Sakrilegio txiki bat egingo dugu: liburuak gu nahiko epel utzi gaitu. Egia da, hasteko, fikziozko lan bat %100era kontrolatzen ez den hizkuntza batean irakurtzeak badituela bere zailtasunak, eta gu ere zertxobait trabatuta ibili garela liburuaren lehenengo parteko hamaika adjetiboen jario zorabiagarrian (eta hori, noski irakurlearen eskasa da, ez obrarena). Baina kontua da liburuaren lehen erdia edo irakurtzeko gogorxea egin zaigula eta, erdialdetik aurrera eta batez ere hirugarren eta azken zatian erritmoan eta zirraran dexente egiten badu ere gora, gutxi gorabehera aurretik nahiko lauso eta marrazgabe geratzen ziren pertsonaiak gorpuzten eta osotzen hastearekin batera (aitor dugu Manette doktorea dugula liburuko kuttunena), orotara esan dezakegu osotasun sentsazio hori ez diogula atzeman nobelari. Zentzu horretan, garai eta korronte bertsuko Madame Bovaryrekin erkatuz gero, adibidez, zalantzarik gabe azken hau hobetsiko genuke, nahiz eta konparazioen kontua beti zaila izan. Antza denez, Oprah Winfreyk Dickensen lanik kaskarrenen artean kokatzen du A tale of two cities. Dickensiarregia ez ote den aipatzen du, egilearen bizitza pertsonalak nobelaren idazketa zenbateraino baldintzatu zuen itaundu bitartean.

Edonola ere, irakurketa amaitu eta hurrengo egunetan sentsazio arraroa izan dugu: esan bezala nobelak liluratu ez bagaitu ere, badirudi bertako zenbait istorio eta gai behin eta berriro irakurlearen gogora bueltatzen tematzen direla. Nobelak gugan uste baino eragin handiagoa izan duelako froga ote? Uste baino gehiago gustatu zaigulako seinale ote? Ez al genuen oroimeneko tiradera ilunen batean lehenago gordeko Dickens mendebaldeko kanoneko handi eta sonatuarena beharrean, Afrikako emakume idazle ezezagun batena balitz? Hots, klasiko bat ez balitz?

Ezin jakin: horra klasiko bat irakurtzearen ajeak.

 

[1] “Garairik onena zen, garairik okerrena zen, jakinduriaren aroa zen, ergelkeriaren aroa zen, sinesmenaren aldia zen, sinesgabetasunaren aldia zen, Argiaren sasoia zen, Iluntasunaren sasoia zen, itxaropenaren udaberria zen, etsipenaren negua zen, dena genuen gure aurretik, ez genuen ezer gure aurretik, denok zerura gindoazen, denok kontrako norabidean zuzen-zuzen gindoazen – labur, denbora hura hain zen egungoa bezalakoa, ezen bere autoritate zaratatsuenak tematu egiten baitziren, onerako edo gaitzerako, soilik konparazioaren maila superlatiboan aintzat hartua izan zedin.”

Atzo argitaratu zen Kataluniako Parlamentuak iazko urtarrilean onartutako subiranotasun adierazpenaren puntu bat baliogabetu duen Auzitegi Konstituzionalaren epaia. Aho batez, organu honek adierazpenaren zati funtsezkoena baliogabetu du, halaxe dioen lehenengo puntua:

“Subiranotasuna. Subjektu politiko eta juridiko subirano izateko zilegitasun demokratikoa du Kataluniako herriak.”

Bestetik, xedapen aurkaratuak Konstituzioaren arabera interpretatzeko duen ahalmenaz baliatuz, “Kataluniako herritarren erabakitzeko eskubideari” eginiko erreferentziak, epaiko oinarri juridikoen arabera interpretatuz gero, Konstituzioaren kontrakoak ez direla ebatzi du. Ondorio honetara iristeko, auzitegia adierazpenaren zazpigarren puntuan aldarrikatutako “legezkotasun printzipioan” oinarritu da, “erabakitzeko eskubideari” eginiko erreferentziak Konstituzioa eta oro har ordena juridikoa erreformatzeko prozeduren bidez bideratu daitezkeela ulertuz.

Horiexek ziren Espainiako Gobernuak subiranotasun adierazpenetik aurkaratutako (auzitan jarritako) parte nagusiak eta, espero zitekeen bezala, lehenego eta garrantzitsuenean Auzitegi Konstituzionalak arrazoia eman dio, berau baliogabetuz, batez ere Konstituzioaren 1.2 (“Nazioaren subiranotasuna Espainiako herrian datza, eta hortik sortzen dira Estatuaren botereak”) eta 2 (“Konstituzioa Espainiako nazioaren batasun zatiezinean oinarritzen da, hura baita espainiar guztien aberri komun eta banaezina; Konstituzioak aitortu eta bermatu egiten du Espainia osatzen duten eskualde eta nazionalitateen autonomia eskubidea, bai eta horien guztien arteko elkartasuna ere”) artikuluetan oinarrituta.

Adela Asúa Batarrita bilbotarrak idatzitako epai laburrean, gure ustez, gaia inguratzen duen tentsio eta ika-mika politikoetan baretasun moduko bat jartzeko nahia antzeman daiteke. Hala interpretatu daitezke bai adierazpenean dialogoari eta eztabaida politikoari egiten zaizkion erreferentzien balioestea, bai hitzez hitz esatea Kataluniako Parlamentuaren erreforma konstituzionalerako proposamen bat Espainiako Gorteek behintzat aintzat hartu beharko lukeela, eta baita erabakia aho batez hartzeko ahalegina, auzitegiko kideen artean epaia oinarritzeko argudio juridiko kontrajarriak omen zeudenean. Menturatu gaitezke esatera azken honen bitartez Auzitegi Konstituzionala saiatu dela, Kataluniako Parlamentuaren apostu subiranistaren aurrean, irmotasun konstituzionaleko jarrera batez gainera, Madrilgo eta Bartzelonako Gobernuen arteko elkarrizketa sustatu nahi izan duela, Kataluniako Parlamentuaren adierazpena termino gogorragoetan baztertzea eta baliogabetzea baztertuz.

Auzitegi Konstituzionalaren balizko azken asmo hau gorabehera, kontua da, batetik, Kataluniako Gobernuak (eta zer esanik

ez ERCk eta CUPek) jada adierazi duela ez diotela baliorik ematen ebazpenari (eta azken hau ez da munta txikiko kontua, prozesuaren atzera bueltarik gabeko bidean sakontzen baitu), eta azaroan galdeketa egiteko prozesuak abian jarraitzen duela. Bestetik, ez dirudi Espainiako Gobernuak bere Rajoy-style inmobilismotik mugitzeko asmorik duenik, jendaurrean behintzat. Hortaz, ondorioztatu daiteke atzo kaleratutako epaiak, ikuspuntu juridikotik gertaera inondik ere azpimarragarria izanik ere, ez duela epe laburrean Kataluniako gertaera politikoen norabidea nabarmen aldatuko, nahiz eta ezin baztertu daitekeen abian dagoen tentsio gorakadan pauso garrantzitsua izatea.

Izenburua: Constitución. Egilea: Santiago Muñoz Machado. Jatorrizko hizkuntza: espainiera. Argitalpen urtea: 2004. Argitaletxea: Iustel.

Santiago Muñoz Machadoren Constitución Espainiako sistema konstituzionalari buruzko monografia da, bertako konstituzionalismoaren historia, egun indarrean dagoen Konstituzioa eta honek Europar Batasuneko sistema konstituzionalarekin duen harremana aztergai dituena. Espainian Zuzenbide Konstituzionaleko ikasgaia lantzeko (inork gutxik kasu egin ohi dion) “bibliografia osagarrian” sarri agertzen den aleetako bat da, Eduardo García de Enterríaren La Constitución como norma y el Tribunal Constitucionalekin batera, besteak beste. Azken hau ez bezala, Konstituzioak indarrean jada hamarkada batzuk zeramatzanean eman zen argitara, 2004an hain zuzen, bere eragina eta aplikazioa denboraren eskarmentuz aztertzeko parada emanez.

Edonola ere, espero zitekeenez, liburua espainiar konstituzionalismoaren errepasoa eginez abiatzen da, ezaugarri aipagarri batekin: besteak beste lehen aipatutako García de Enterríaren liburuak eta doktrina nagusiak gai honi dagokionez esandakoa hein batean auzitan jarriz, Muñoz Machadok dio XIX. mendeko konstituzioek izan, izan zutela indar arauemaile edo normatiboa (eta ez zutela, beraz, printzipio programatiko multzo huts gisa jokatu, doktrina horrek aldeztu izan duen gisa), eta soilik gailentasun hierarkikoa izan zutela faltan, gaurkoarekin erkatuz gero. Baieztapen hori defendatzeko arrazoiketak ekarpen interesgarriak egiten ditu, baina zalantzazkoa da, gure ustez, zenbateraino esan daitekeen, gehiegizko abstrakzio edo orokortasunetara jo gabe, konstituzio batek benetako indar arauemailea duela bere xedapenak, praktikan, lege soil batez indargabetu daitezkeenean. Hots: lege baten pareko indarra baldin badu, benetan esan al daiteke, terminoek errealitatea ezkutatu gabe, “Konstituzioak indar arauemailea duela”?

Idatziaren bigarren zatian, egilea 1978ko Konstituzioaren egitura eta edukia aztertzeari lotzen zaio. Parte honi dagokionez, interesgarria deritzogu 15. artikulutik aurrera kokatuta dauden oinarrizko eskubideen azterketaren ertz jakin bati, alegia, oinarrizko eskubideetan bi dimentsio jakin zehazteari. Hala, batetik normalean jorratutako dimentsio subjetiboa geneukake: oinarrizko eskubideak eskubide subjetibo gisa, aritzeko edo jarduteko esparru babestu gisa. Bestetik, baina, Muñoz Machadok berorien dimentsio objetiboa azpimarratzen du: oinarrizko eskubideak berme instituzionalak lirateke; alegia, instituzio batzuen izaera eta egitura Konstituzioak zuzenean finkatzen baditu ere, beste kasu batzuetan oinarrizko eskubideen funtsezko edukiak (53. artikulua) legegileari pasatuko lioke, instituzio horien berme gisa arituz, berauek arautzeko eginkizuna. Hala, liburuan aipatzen den Auzitegi Konstituzionalaren 1981eko uztailaren 28ko epaiak dioenez, “Definizioz, […] berme instituzionalak ez du behin-betiko zehaztutako eduki jakin bat edo konpetentzia esparru jakin bat ziurtatzen, baizik eta [ziurtatzen duena da] instituzio baten mantentzea garai eta toki bakoitzean hartaz dagoen ideiaren arabera”.

Bestetik, Muñoz Machado biziki kritiko agertzen da 1978 Konstituzioak lurralde antolamenduari dagokionez ezarritako arautzearekin, berau lausoegitzat jotzen baitu eta, ondorioz, uste baitu Auzitegi Konstituzionalaren jurisprudentziari ardura larriegia pasatu ziola Autonomia Estatuaren garaperani dagokionean. Oroit bedi Constitución 2004an idatzia dela, 2006ko Kataluniako Estatutua onartu eta honek ekarritako gertakari soka luzea (PPren aurkaratzearen ondoren Auzitegi Konstituzionalak bere zenbati xedapen baliogabetu zituen, 2010eko manifestazio historikoa egin zen, 2012 eta 2013ko Diada historikoek joera subiranisten indarraldia frogatu dute) baino lehen, alegia, baina bertzenaz ere egileak antzeko iritziak mantendu ditu orain gutxi, Espainiari buruzko txostenarekin 2013ko Espainiako Saiakera Saria irabazi izanaren karietara, eskainitako elkarrizketa batean.

Espainiako Konstituzioaren eta Europar Batasuneko “Konstituzioaren” (hots, jatorrizko Zuzenbide edo Tratatuen) arteko harremana eta elkarrekintza aztergai dituzten azken bi zatiak ere interes handikoak dira. Europarentzat Konstituzio bat ezartzen duen Tratatua onartzear zegoen (edo hala uste zen) garaian idatzia, liburuak munta handiko hainbat gai jorratzen ditu. Esate baterako, nazioz gaindiko Tratatu hauek onartzeak Estatuen (eta bereziki Espainiaren) Konstituzioan eragiten dituen mutazioak (idatzizko erreforma esplizituez bereizteko erabilitako hitza, Jellineken sailkapenean), eta nola horiek Konstituzioetan esku hartze desberdinak eragin dituzten europar estatuetan (esangura sakoneko aldaketak Alemanian eta Frantzian, 13.2 artikuluaren 1992ko ikututxoa Espainian); Estatutetako Auzitegi Konstituzionalen, Europar Batasuneko Justizia Auzitegiaren eta Giza Eskubideen Europako Auzitegiaren (balizko) babes-maila ezberdinak oinarrizko eskubideei dagokionez, eta (balizko) problema hori nola onbideratu den; eta, batez ere, nola EBko Zuzenbideak epaileen boterea izugarri emendatu izana, besteak beste, beren Estatuetako legeak ez aplikatzeko ahalmena (eta betebeharra) jarriz beren eskuetan, horiek arau europarren batekin kontraesanean badaude. Honen harira, EBko Zuzenbidearen lehentasun printzipioa deritzon ondorio tinko eta erabakigarri horretara (kontraesanik egonez gero, beti aplikatu behar da EBko Zuzenbidea arau estatalen aurretik, nahiz eta hauek geroagokoak izan) eraman duen Europako Justizia Auzitegiaren jurisprudentziaren jarraipena ematen da, Costa/Enel, Factortame edo Simmenthal bezalako epai mugarrien bitartez.

Dena dela, EBko Zuzenbideak Estatu kideen ordena juridikoetan izan duen eragin eskerga antzemateko, bereziki aproposa iruditzen zaigu 317. orrialdea irekitzen duen lerrokada: “[Espainiako] Konstituzioa, hortaz, arauen aplikazioari buruzko arautzat jo behar da, J.L. Requejo Pagések zuzen esan duen moduan, eta ez ordena juridiko jakin batean dauden arauen baliozkotasunaz ebazten duen arautzat, zeren eta kanpoko ordenan [Europar Batasunekoan, kasu honetan] sortzen diren arauak soilik ordena horretan ezarritako irizpide material eta prozedurazkoen arabera baloratu baitaitezke”. Ezinezkoa da 300 bat orrialdeko liburua paragrafo batean laburtzea, baina ez da lagin txarra Constituciónen edukia eta Espainiako egungo ordena juridikoaren egoera laburtzeko.

Luzetxo jo duen posta amaitzeko, esan dezagun Muñoz Machadoren Constitución testu interesgarri eta mamitsua dela, jada hamar urte zahar izatearen handicapa kontuan hartuta ere (argitalpenaz geroztik egon da gertaera juridiko garrantzitsurik EB mailan), Zuzenbide Konstituzionalean interesa eta ezagutza minimo bat duenarentzat eta, bereziki, Europar Batasuneko Zuzenbideak ordena juridiko nazionaletan izan duen eraginari begirada landu bat luzatu nahi dionarentzat.

Orain dela hilabete edo, otsailaren 23an zehazki, Beñat Sarasola erreferentziazko eusnobak txio bidez adierazten zigun zein gogaikarri zitzaizkion irakurtzen ari zen liburu bateko itzultzailearen oharrak, beren neurriz kanpoko kopuruagatik. Printzipio orokor bat formulatzera ere ausartu zen, oso kategorikoa bera, Twitter-reko umore giro erosoan: “Hau guztia, esateko (N. del traductor)-en erabateko kontrakoa naizela, salbu eta ez jartzeak irakurlearen heriotza inminentea ekarriko balu”. Tira, ados egoteko modukoa, ohar horiek zentzuzko kopuru batetik harago jotzen dutenean behintzat.

Baina, Durangoko uztako azken alea genuen Werther gaztearen arrangurak irakurtzen ari ginela, hara non topatzen dugun Goetheren nobelatxoak, bere txikian, inoiz ikusi dugun ohar kopururik handienetakoa dakarrela: 198 ohar, 176 orrialdetarako. Ezin saihestuzkoa aipaturiko txioez oroitzea, Sarasola bera baita liburuarentzako sarreratxo historiko lanak egiten dituen testuaren egilea. Kontua bitxia da, baina, zeren oharren egilea, Copyright eta guzti, ez baita ez Matías Múgica itzultzailea[1] ezta Sarasola bera ere, Sergio Gonzalez Arias baizik. Eta ez dakigu Sarasolak zer liburu zuen eskuartean, ezta zenbateraino ziren gogaikarri oinean zekartzan itzultzailearen oharrak, baina tronpatzeko beldurrik gabe esan dezakegu Wertherren kasuan, akaso, ohar kopuruarekin pittintxo bat pasatu direla. Uler bekigu: nahiko dexente pasatu dira.

Denetarikoak ditugu oharrak, baina denak lotzen dituen haria halako adeitasun edo goxotasun moduko bat da, zorrotz jarriko bagina irakurlearekiko gurasokeria gisa ere interpretatu ahalko litzatekeena. Izan ere, oharren gehiengo zabala osatzen duten sinonimo eta izaera linguistikoko azalpenak onargarriak izan litezke, akaso (nahiz eta, hasiera batean, suposa dezakegun inor ez dela Wertherrengana hizkuntza ikasteko hurbiltzen), irakurlea beste garai bat gaur egunera ekarri nahi duen hizkerara egokitu ahal izateko makulu gisa funtzionatzen duten heinean. Alabaina, badira beste batzuk irakurlea urduri edo, are, bere onetik kanpo paratzeko propio pentsatuta daudela diruditenak: protagonistaren egoera emozionalaren analisitxoak egitera menturatzen direnak, narrazio gertaerak aurreratzera-edo jolastu nahi dutenak, eta abar. Azken hauek dira, gure irudiko, baztergarrienak, are gehiago kontuan hartuta Goetheren beraren oharrekin tartekatzera behartuta daudela, orotara efektu arraro samarra sortuz.

Labur: ez genuke Werther gaztearen arrangurak irakurtzean tarteka erabilgarri gertatu zaizkigun oin oharren gaitzespen orokor bat egin nahi, baina ukaezina iruditzen zaigu eremu linguistikotik harata jotzen dutenean nabarmenkeria direla eta, are sinonimoak-eta direnean ere, berauen kopurua gehiegizkoa dela.

PS: post honen xedea ez da Wertherren kritika egitea, baina ezin aipagabe utzi mendez mende gorde duen sona ondo merezia duela. Nekez lortuko du irakurleak, beste garai batean bizitzearen baldintzapenak gaindituta, gazte gizajoaren sentimendu eta emozio parrastadan gogotsu ez murgiltzea. Asko gozatuagatik, nolanahi ere, ez gaitu Wertherren gaitzak jo eta, ondo bidean, laster izango gara blog honetara hurrengo artikulua ekartzeko prest.

PS [2]: beste txiolariren bat ere antzeko aferarekin bueltaka dabilela dirudi.


[1] Oker ez bagaude, Santi Leoné zen, 31 eskutik blogeko bere noizbehinkako ekarpenetan, zenbait irakurketa itzultzailearen arabera hautatzen zituela zioena. Matías Múgicarekin halakorik egiteko tentaldia ez da makala: ez ginduke harrituko Werther datorren urteko Euskadi Sarietako itzulpen sailerako hautagai sendoenetakoa izatea.

Gure Gauzak S.A. trumoitsu harekin euskal literaturaren mundutxoko zutabe ahulak kasik zartatzeraino astindu bazituen, Fikzioaren izterrak honekin Ur Apalategik lehen urratsa egin zuen euskal Parnasotxorako bidean, halakorik existitzen bada behintzat. Zilegi bekigu halako adierazpen kategorikoa (exajerazioruntz propio lerratzen dena) gure iruzkinari hasiera emateko, ezen ipuin liburu hau ez da, inondik ere, beste liburu bat, beste edozein liburu bezalakoa. Narrazio hauek mailako literatura dira, poro guztietatik kaliatea dariena, aldi berean irakurlearen gozamen arrunt edo prosaikoagorako (nolabait esan behar eta…) inolako kalterik ez dakartenak.

Kontrazalaren arabera, “bikotea eta idazletza dira kontakizunotan obsesiboki txirikordatzen diren hari nagusiak”. Hortik abiatuta, fikzioaren eta errealitate deritzogun horren arteko jolas iradokigarrian murgiltzen dira ipuin batzuk; gaurkotasun ezagunenaren oihartzun zirraragarriak ekartzen dituzte beste batzuk, betiere, esan bezala, literaturaz eta bere munduaz zipriztindutako narrazioan. Estiloa “natural eta malgua” omen, kontrazal horren beraren usteko, baina idazlea gehiago ohoratzen du, gure iritziz, gehienetan gupidagabea dela esateak, gatza kiloka botatzen baitu gizakien eta partikularki bikote harremanen zauri sentiberenetan, irakurleari gogoetarako eta, ez gutxitan, dibertimendu asaldagarrirako parada eskainiz. Begirada garratz eta buruargi hori nagusi izanik, baina, estiloak ez du irrist egiten lurralde hunkiberagoetara lerratzen denean (are, zinez hunkitzen du), zeina ez den lorpen makala.

Labur esanda, kontakizun hauek artefaktu literario apartak dira, askotan istorio amaiera ziniko edota ustekabekoekin, bestetan garapen zaindu eta delikatuekin, irakurleari eskuetan eztanda egiten diotenak, bere dastamenaren gozagarri. Ez gaitu harritzen, hortaz, berrirakurketaren galbahea ere aise gainditzen duten ipuin hauek 2011ko Euskadi Sarietako epaimahikideak liluratu izana [ACHTUNG! SASI-SPOILER MODUKO BAT DATOR ORAIN], nahiz eta ez dakigun horietakoren bat Parisko Pompidoun egongo ote zen saria eman aurreko egunetan…

Apalategiren ale berriaren zain gauden bitartean, berrirakurketaz gain, hortxe ditu irakurle interesatuak komentagai dugun honen mailatik nahiko urrun geratzen den Gure Gauzak S.A. (akaso ekarriko dugu inoiz hizpidera blog honetan), irakurri ez dugun Gauak eta hiriak eta, ausartenentzat, 23 urterekin idatzitako Erdi guneak poemategia, denak ala denak Apalategirenak berarenak. Ikusteke dago, bestalde, Angel Errok gaztelaniaratuta Utriusque Vasconiaek kaleratu duen itzulpenak jatorrizkoak besteko oihartzuna lortzen duen (edo proportzionala, bederen). La otra vida du izenburu.

Baina ez gaitezen desbideratu. Oraindik zalantzaren bat baduzu, brastakoan uxatu: oso litekeena da Fikzioaren izterrak mesanotxean edo eskuartean duzun beste edozer baino hobea izatea; egiozu kosk, ez zaizu damutuko.

Gibeljalea

P.S. Akaso ez da liburuko onena izanen, baina Ergatibu kontakizuna eta berak eskainitako algarak dira gure gogoan luzaroen iraungo dutenak. Zazpi ipuinetatik bakarra aukeratzeko ataka gaiztoan bageunde, horra gure gomendioa.